Қазақстанның латын әліпбиіне көшуі: әліпби нұсқалары, мерзімдер және қазір не белгілі

Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы шешім 2017 жылы қабылданды. Содан бері әліпби үш рет өзгерді, ал көшу мерзімі 2031 жылға шегерілді. Қандай нұсқалар болғанын және қазақ мәтінімен жұмыс істейтіндердің бәріне олардың қайсысы маңызды екенін талдаймыз.

Алғашқы көшу емес

Қазақ тілінің бұрын да бірнеше әліпбиі болған. 1929 жылға дейін араб графикасымен, 1929 жылдан 1940 жылға дейін латын графикасымен, ал 1940 жылдан бастап кириллицамен жазылды. Қазіргі реформа — латын графикасына оралу, бірақ жаңа түрде.

2017: апострофты нұсқа

Президенттің 26 қазан 2017 жылғы № 569 Жарлығымен әліпбидің алғашқы нұсқасы бекітілді. Онда қазақ тіліне тән дыбыстар апострофпен белгіленді: a', g', n', o', s'. Нұсқа ыңғайсыздығы үшін сынға ұшырады — кейбір сөздерде бірнеше апостроф қатар келіп қалатын.

2018: акутты нұсқа

19 ақпан 2018 жылғы № 637 Жарлықпен апострофтар акуттармен ауыстырылды: á, ǵ, ń, ó, ú, ý, ал Ш мен Ч үшін sh және ch тіркестері қалдырылды. Осы нұсқа негізінде емле ережелерінің жобасы дайындалды, бірақ ол ресми түрде бекітілмеді.

2021: 31 әріптен тұратын әліпби

2021 жылдың қаңтарында умлаут пен бреве қолданылған жаңа нұсқа ұсынылды, ал 21 сәуір 2021 жылы 31 әріптен тұратын әліпбиі бар жарлық жобасы жарияланды: Ä, Ğ, Ñ, Ö, Ş, Ū, Ü және İ i / I ı жұбы. Бұл нұсқа басқа түркі тілдерінің — түрік, әзербайжан, түрікмен тілдерінің әліпбилеріне жақынырақ. Сол кезде көшу мерзімі 2031 жылға шегерілді.

Қазір не белгілі

2021 жылғы жарлық жобасы «Ашық НҚА» порталында мұрағатта тұр, ал латын графикасындағы емле ережелері ресми түрде бекітілмеген. Сондықтан кірме сөздерге, есімдер мен тегтерге арналған бірыңғай стандарт әлі жоқ. Соған қарамастан 2021 жылғы әліпби маңдайшаларда, айдентикада және цифрлық сервистерде кездесіп жүр.

Бұл іс жүзінде нені білдіреді

• Ä Ğ Ñ Ö Ş Ū Ü İ ı таңбаларының бәрі бар қаріптерді таңдаңыз — каталогта бұл әр қаріпте белгіленген.
• Бас әріптерді тексеріңіз: регистр автоматты түрде өзгергенде I ı мен İ i жұптарын шатастыру оңай.
• Мәтінді әріп бойынша аудару үшін кириллицадан латынға аудару конвертерін пайдаланыңыз, ал атаулар мен есімдердің жазылуын тапсырыс берушімен келісіңіз — бірыңғай ережелер әлі жоқ.
• Мысалдары бар барлық 31 әріп — «2021 жылғы латын негізіндегі қазақ әліпбиі» мақаласында.